Een plek van licht. J.W. Schulte Nordholt

Jan Willem Schulte Nordholt is altijd mijn favoriete liedboekdichter geweest. Al in mijn middelbare schooltijd las ik zijn boek: Amerika, Triomf en Tragiek van de Vrijheid. Hij was een historicus die goed onder woorden kon brengen dat je nooit zomaar geschiedenis kunt schrijven, maar dat daarin ook het geloof in God een belangrijke rol speelt. Niet dat je altijd de hand van God kunt aanwijzen, maar wel dat de ene periode meer laat zien van doorwerking van het evangelie dan de andere. Hij stond daarmee in een bevindelijke – hervormde traditie. Hij had als jongeman ook bewust afscheid genomen van zijn liberale gereformeerde opvoeding en had belijdenis gedaan in de hervormde kerk. Terwijl veel andere liedboek-dichters nogal met argwaan werden bekeken, omdat ze eerder neigden naar de Rooms – Katholieke kerk, was Schulte Nordholt ook voor orthodox protestanten een herkenbare figuur.

Voor zijn visie op de betekenis van het christendom voor de wereld heeft Amerika altijd een belangrijke plek gehad. Tegenwoordig hoor je vaak zeggen dat onze Nederlandse samenleving gebouwd is op de Verlichting en de Franse revolutie. Daarmee wordt dan bedoeld: Het geloof hoort in de privé sfeer en we hebben een scheiding van kerk en staat. Daar zou Schulte Nordholt het hartgrondig mee oneens zijn. De Franse revolutie is van meet af aan anti-christelijke beweging geweest. De kerken en vooral de protestanten werden bloedig vervolgd. Als we in die traditie onze vrijheid gewaarborgd zien, zijn we niet best af.

Schulte Nordhold keek juist naar Amerika. Nog voor de Franse Revolutie was er in de Amerikaanse Revolutie een nieuwe republiek ontstaan die juist gegrond was in het belijden van God als hoogste macht. De Amerikaanse grondwet spreekt over de mensenrechten, die worden toegekend aan mensen, omdat ze gelijk geschapen zijn door God. En dat maakte dat in de Amerikaanse samenleving de godsdienst een heel andere rol ging vervullen dan in veel Europese landen. Ook wanneer Amerika zijn eigen principes verloochende, was het geloof de mobiliserende kracht achter het verzet en de wederopstanding van de natie. Dat zag hij bijvoorbeeld in de burgerrechtenbeweging van Martin Luther King. Hij was geraakt door het geloof en de negro-spirituals die de bezieling waren van de mensenrechten beweging daar. Het boek dat hij daarover schreef had als titel “Het volk dat in duisternis wandelt.” In de gang van de zwarte Amerikanen hoorde hij een echo van de weg van Gods volk uit de slavernij naar het beloofde land.

Als kind groeide hij op in een gezin waarvan de ouders scheidden toen hij 12 was. Zijn oudere broer werd een soort vader voor hem. Tijdens de oorlog werkte hij mee aan de illegale pers en heeft hij een jaar lang opgesloten gezeten in Scheveningen. Het maakte diepe indruk op hem en deze ervaringen zijn hem altijd bijgebleven. En het maakte hem er ook van bewust dat het de Engelsen en Amerikanen waren waaraan wij onze vrijheid te danken hebben. Ook met de zo kritische houding over Amerika – die vandaag zo’n opgang doet – zou hij moeite gehad hebben. Het zijn de Amerikanen geweest die hier naar toe gekomen zijn om ons te bevrijden en dan past ons een bescheiden houding.

Vanuit deze passie voor de geschiedenis werd hij geschiedenisleraar die geliefd was om zijn levendige vertellingen. Maar hij was ook als vertaler van vroeg christelijke gedichten en liederen bekend. Toen hij als lid voor het liedboek werd gevraagd was dat ook zijn belangrijkste inbreng. Vanuit zijn kennis van de christelijke tradities in Amerika en Engeland, vertaalde hij veel gezangen uit de Engelse opwekkingsbewegingen en de Anglicaanse kerk. Ook uit het Grieks en Latijn vertaalde hij gezangen uit de vroege kerk en de middeleeuwen.

Als we zo naar de tekst uit Jesaja kijken, dan valt het ons op hoezeer deze Bijbeltekst ons ook meevoert naar de geschiedenis. En dan bedoel ik niet de geschiedenis van de grote lijnen en de heersers van deze aarde. Maar naar de geschiedenis van de talloze mensen die lijden en gebukt gaan onder de tyrannie van wrede heersers. Het is de wereld van de Hebreeuwse slaven in Egypte. Die van de joodse ballingen die verdreven zijn van huis en haard en ronddolen in den vreemde. Als we naar de geschiedenis kijken weten we vaak alleen maar de namen van de overwinnaars te noemen. We kennen de namen van de farao’s en keizers die pyramides en paleizen hebben nagelaten. Maar de miljoenen mensen die de stenen met blote handen hebben moeten sjouwen kent geen mens. Het is steeds het volk waar het in de bijbel om gaat. Het volk dat in duisternis wandelt. Zij zuchten onder het juk, zij vrezen het gestamp van de soldatenlaarzen die midden in de nacht komen om te roven en te plunderen. In die donkere geschiedenis spreekt de profeet. Er onstaat een plek van licht. Gelukkig, dat is er ook nog. Geen manifeste overwinning van het goede, maar een teken van hoop. Een kind is ons geboren. In een meisje dat zwanger wordt en een zoon baart, ziet de profeet een teken van Gods trouw, die de mensen niet vergeten is. In de jaren ’60 en ’70 werd er steeds meer gesproken over revolutie en een rechtvaardige wereld. Het socialisme zou voor de arbeiders de toekomst beter maken. Schulte Nordholt deed er niet aan mee. Hij wist vanuit de geshiedenis dat de ene revolutie de andere niet is. En zoals de Franse revolutie had laten zien, kan ook wat gebracht wordt als een boodschap van bevrijding leiden tot bloedvergieten en onderdrukken. Hij zag wel dat er soms ook grote mannen waren, die hun macht wel hadden gebruikt om de mensen te dienen en te bevrijden. Abraham Lincoln en Woodrow Wilson. Net als in de tijd van de ballingschap kon God een koning gebruiken als een werktuig van zijn vrede. Nee hij geloofde niet in vooruitgang. Vlak voor zijn dood in februari 1993 zei hij: ‘Geschiedenis is verschrikkelijk tragisch.’ Als ik er de moed nog toe had, zou ik een boek schrijven over de menselijke wreedheid.” Dat is de profetische blik Slechts af en toe waren er volgens hem in de historie ‘plekken van licht’ en hij was dankbaar dat hij sinds de bevrijding in 1945 in zo’n plek van licht had mogen leven,

Misschien heeft hij bij die woorden ook weer gedacht aan Jesaja 9: Het volk dat in duisternis wandelt, ziet een groot licht.” Op deze tweede zondag van advent, wordt het licht weer iets helderder. Twee kaarsen branden er inmiddels. Een voorbode van het licht dat komt in deze wereld. We hebben avondmaal mogen vieren. En daarin kregen we opnieuw de  belofte, dat God een koning heeft beloofd, die eenmaal zal regeren en  aan zijn vrede zal geen einde komen.

Twitter: prosmania
ontwikkeld door Accent Interactive