Broederschap. Over de eerste moord

Als we het woord broederschap gebruiken, dan geven we daarmee uitdrukking aan een zeer intense relatie. De diepe verbondenheid van broers (en zussen). Een band voor het leven.  Maar wanneer er conflicten ontstaan tussen broers en zussen, dan zijn dat vaak ook de meest diepgaande conflicten die we kennen. Meer dan andere mensen kunnen broers ook concurrenten van elkaar zijn.  In gezinnen kan in de opvoeding al aanleiding worden gegeven voor zo’n concurrentie verhouding tussen broers. Dat kan dan ook diep in je leven ingrijpen. Een broer of zus was de lieveling van vader of moeder. Iemand die samen met een broer of zus opgroeit kan het gevoel krijgen minder waard te zijn dan een broer of zus die erg succesvol is in het leven.  Het kan in elk gezin gebeuren en de verhouding tot broers en zussen kan je ook later in je leven achtervolgen. Hoe reageer je daar op? Laat je je meeslepen door wrok en frustratie, of kun je dat conflict ook oplossen?

Kaïn lijkt door God op het tweede plan te worden gezet. We weten niet wat daar achter zit. Maar dat is niet het probleem. Het probleem is hoe hij daarmee omgaat. God zoekt de verongelijkte Kaïn op en laat hem als het ware twee scenario’s zien.  `Kaïn’, zegt God, `Je ziet er boos uit. De gezicht is donker geworden. Dat is de zonde die op de loer ligt.‘ Of je verzet je er actief tegen en dan is er nog een goed leven mogelijk. Of je laat je meeslepen door gevoelens van haat, dan raak je al snel de controle over je leven kwijt. De zonde is niet iets wat je zomaar overkomt. Zij ligt op de loer en je moet je er actief tegen verzetten. Kaïn kan zich er niet over heen zetten.  Zijn blik wordt donker en hij lokt zijn broer mee naar het open veld en daar slaat hij hem dood. De eerste keer in de bijbel dat broederschap ter sprake komt is meteen sprake van een moord.

Als we de bijbel goed lezen merken we dat er veel verhalen zijn waarin juist broers elkaar naar het leven staan. Denk maar aan Jacob en Ezau, Izaak en Ismaël en de verhalen over Jozef en zijn broers. Blijkbaar is er een dieperliggende band tussen broederschap en haat. De reden is dat een broer —  juist omdat hij zo op je lijkt — ook een bedreiging kan zijn voor jouw verlangen een uniek persoon te zijn. Gelijkheid en broederschap zijn niet alleen condities waarin we een grote intimiteit kunnen ervaren, maar die ook gemakkelijk om kan slaan in geweld en zelfs in terreur.

In de 18e eeuw brak in Frankrijk de revolutie uit. De revolutionairen wilden het volk bevrijden van wat zij zagen als de twee grootste bedreigingen van de menselijke vrijheid. De adel en de kerk. `Ni dieu, ni maitre’  was de leus. Geen God en geen meester. Voortaan zouden de mensen moeten leven in vrijheid, gelijkheid en … broederschap. Maar al gauw bleek de Revolutie om te slaan in terreur. Voor diegenen die deze idealen niet deelden was geen plaats en zij belandden al gauw op de guillotine.

Als de revolutionairen Genesis 4 hadden gelezen waren ze zich misschien bewust geweest dat broederschap niet alleen een liefdevolle band mogelijk maakt, maar ook het ergste geweld. Deze zomer was ik met vakantie in het Franse departement de Vendée. De mensen in die streek hadden weinig op met de idealen van de Franse revolutie.  Ze wilden gewoon bij de kerk blijven en waren koningsgezind. Bovendien, het revolutionaire leger had soldaten nodig en vele boerenzonen werden gerekruteerd voor het leger. Op een dag besloten de boeren om in opstand te komen en ze vonden enkele generaals bereid om hen aan te voeren in de strijd. In 1793 kwam het tot een slag en de revolutionaire legers sloegen de opstandelingen meedogenloos neer. Van de 80.000 opstandelingen werden er maar liefst 75.000 gedood.

Broederschap. Wat begint als een mooi ideaal kan omslaan in iets verschrikkelijks. Mensen zijn niet van nature geneigd tot alle goeds. Het kwaad is niet alleen een keuze van de mens. Nee het is zoals we het hier lezen: Het kwaad licht op de loer en het wil je in de greep krijgen. De bijbel roept ons dan ook op tot een andere houding. Laat je niet verleiden tot haat en geweld, maar sta sterk tegenover de verleiding van het kwade. Dat geldt in het klein  tussen broertjes en zusjes en dat geldt in het groot als mensen en volken in conflict met elkaar raken. De gevolgen zijn anders niet te overzien.

In het Nieuwe Testament wordt het verhaal van Kaïn en Abel op veel plaatsen aangehaald. Deze broedermoord wordt dan in verband gebracht met de grondvesting van de wereld. Alsof deze wereld gegrondvest is op onderlinge rivaliteit en het geweld tussen mensen. Je krijgt wel eens dat die rivaliteit en concurrentie tussen mensen meer energie losmaakt dan hun vermogen om vrede te stichten. Een tweede Abel wordt de eerste profeet genoemd. Vreemd, want van Abel staat geen enkel profetisch woord opgetekend in de bijbel. Maar ook over Abel wordt nog iets gezegd in het Nieuwe Testament. Hij wordt als de eerste profeet beschouwd. Vreemd, want van Abel staat geen enkel profetisch woord opgetekend in de bijbel. Toch is Abel de eerste profeet, omdat hij  heeft laten zien wat de weg is van de rechtvaardige in deze wereld. In een wereld die gegrondvest lijkt te zijn op geweld, is van meet af aan ook het profetische getuigenis dat roept om recht en vrede.

Het geweld is een onloochenbare realiteit. Het is funderend voor de menselijke samenleving. Maar het blijft niet onweersproken. En het is ook niet onbegrensd. Wanneer God zijn straf uitspreekt, vreest Kaïn dat mensen wraak op hem willen nemen en hij geen dag rust meer zal kennen. Dan zegt God: Ik zal je een teken geven, zodat de mensen je niet zullen doden.

Zo kunnen we ook de komst van Jezus in de wereld zien als een teken van God. Hij was bereid om ook zelf die profetische weg te gaan. Net als de profeten gaf hij stem aan de onderdrukten en sprak hij de overmacht van het kwade tegen. Maar meer dan de profeten is hij ook zelf de belichaming van Gods vrede geworden. Door het geloof in de Messias kunnen mensen in een nieuw leven opstaan, waarin de broederschap is hersteld.

Twitter: prosmania
ontwikkeld door Accent Interactive