Het kruis als krukas. Bij een film van Lech Majewski

Zaterdag 25 februari woonde ik een voorpremière bij van een film van de Poolse cineast Lech Majewski. In deze bijzondere film zien we als het ware de totstandkoming van het schilderij De Kruisdraging van Pieter Brueghel de Oudere. Majewski filmt een schilderij. Personages lopen rond in het statische schilderij en de geschilderde karakters komen tot leven in de film.

Daarmee verbindt Majewski de experimentele film met de Renaissance schilderkunst. Voor ons gevoel is juist de film de meest moderne vorm van kunst die het meest ver af staat van de klassieke esthetiek. Lech Majewski is van het tegendeel overtuigd. Juist de film is conservatief. In een nabespreking van de film benadrukte Mejewski dat hij juist in de film de klassieke kunstopvatting gewaarborgd zag. Waar in de twinitigste eeuw de schilderkunts in dadaïsme en kubisme de menselijke vorm achter zich liet, is het de gelukkige beperking van de film dat zij altijd de mens in zijn lichamelijke vorm en dramatische context representeert.  Tegen de postmoderne kunstopvatting in geeft Majewski er blijk van dat kunst in staat moet zijn boven zichzelf uit te wijzen naar het eeuwige. Of als het eeuwige te hoog gegrepen is, dan geeft hij de kijker toch in ieder geval de mogelijkheid in contact te treden met de wereld van Brueghel. En door de ogen van Brueghel zien we zijn wereld en het lijden van de mensen toen. Brueghel kon zijn wereld verbinden met het lijden van Christus. Voor de Renaissance kunstenaar vormden de wereld van de bijbel en de eigen wereld één geheel. Jezus was een tijdgenoot. Voor ons is er een sterker gevoel van historische discontinuïteit, maar misschien helpt deze film juist wel om die te overbruggen.

Ik zie deze film in de veertigdagentijd. En daarmee is het als het ware een meditatie bij het lijden van Christus. In de film worden de molen en het kruis de twee bepalende componenten van het schilderij. De molen die op de rots staat symboliseert de eeuwigheid, de cyclische loop der dingen of het lot. God is de molenaar en kijkt van grote hoogte neer op de mensen. Deze molen heeft iets onbarmhartigs en de molenaar eigenlijk ook. Maar in de wieken van de molen zien we al de vorm van het kruis. Dit kruis is het tweede brandpunt van het schilderij. Het kruis en de processie die daar achter aan komt heeft een lineaire structuur. Het kruis is de krukas die de onbarmhartige kringloop van het lot omzet in een toekomstgerichte pelgrimage. Het lijden en sterven van deze ene is niet ondergegaan in de eindeloze kringloop, maar heeft geschiedenis gemaakt. En de molenaar blijft niet onaangedaan als het levenloze lichaam van het kruis wordt gehaald Christus is de graankorrel die door de molen wordt vermalen en uitgedeeld wordt als brood voor de mensen. En zo worden de molen en het kruis allegorieën voor het onbegrijpelijke; dat God — in Christus — heeft omgezien naar ons mensen.

Twitter: prosmania
ontwikkeld door Accent Interactive