Semper Fide. Marteling in Homeland en bij Gustav Herling

Wat gebeurt er met mensen die lange tijd onder druk van marteling een persoonlijkheidsverandering ondergaan? Deze vraag komt aan de orde in de drama serie Homeland. Terwijl ik deze serie keek, las ik ook het boek Een wereld apart van Gustav Herling. Herling beschrijft gedetailleerd het verlies van persoonlijkheid die de gevangenen van het Stalin regime ondergingen.

In Homeland volgen we Nicholas Brody, een Amerikaanse marinier die na acht jaar gevangenschap in Afghanistan terugkeert naar zijn thuisland. En we volgen de CIA agente Carrie Mathison, die reeds voor de bevrijding van Brody had gehoord dat een Amerikaanse krijgsgevangene zich tot de Islam had bekeerd. Zou Brody die krijgsgevangene zijn? Haar vermoeden is dat dit het geval is, maar het is moeilijk om mensen warm te krijgen voor het idee dat de dood gewaande oorlogsheld eigenlijk een infiltrant is.

Maar hoe kan het dat een Amerikaanse marinier de religie van zijn tegenstanders aanneemt en nog met hen gaat samenwerken ook? De serie laat zien dat Brody in Afghanistan eigenlijk een nieuwe identiteit heeft gekregen. Door marteling is eerst zijn identiteit vernietigd en heeft hij vervolgens een nieuwe identiteit verkregen. De marinier die leeft bij het motto ‘semper fi’ — altijd trouw — moest als sluitstuk van de marteling de strijdmakker die met hem gevangen was, met blote handen doodslaan. Op dat moment zijn zijn geloof, idealen en alles wat zijn persoon samenhang gaf uit elkaar gevallen. Hij valt zijn folteraar huilend in de armen en het werk aan de opbouw van zijn nieuwe persoon kan beginnen.

Eenmaal terug in de Verenigde Staten zien we Brody dagenlang gedesoriënteerd wegkruipen. Nerveus en niet in staat tot communicatie. Tot hij zich herneemt en als het ware instemt met zijn nieuwe persoonlijkheid. Hij begint zijn islamitische gebeden te bidden en maakt een begin met zijn spionage activiteiten voor zijn Afghaanse broeders.

Deze weergave doet misschien wat fantastisch aan. Toch zitter er elementen in die ik serieus neem. Ten eerste is de serie gebaseerd op de Israëlische televisieserie Hatufim, waarin de ervaringen centraal staan van soldaten die gedurende lange tijd door Palestijnen zijn gegijzeld. Met de beelden van Galid Shalit nog op het netvlies komt het dan toch dicht bij de politieke realiteit. De Israelische overheid spant zich erg in om krijgsgevangenen door middel van gevangenenruil terug te krijgen en de samenleving telt zo’n 1500 ex-krijgsgevangenen. Daarmee is het voor Israeliërs een herkenbare situatie.

Het tweede dat mij raakte was het aspect van de veranderde persoonlijkheid van de ondervraagde en de merkwaardige ommekeer, dat de gefolterde een bepaalde affectie voor zijn kwelgeest gaat ontwikkelen. Ook in de Israëlische situatie is dit reëel. Een groot aantal van de teruggekeerde krijgsgevangenen voelen zich schuldig over de rol van hun land in het conflict met de Palestijnen en ontwikkelen sympathie voor hun eerdere vijand.

Ik trof deze elementen ook aan in het fascinerende boek Een wereld apart van Gustav Herling. Herling behoorde tot een groep Polen die door de Russen gevangen werd genomen toen zij Polen binnenvielen in 1939. In het hoofdstuk de IJsbreker gaat hij gedetailleerd in op de doelstelling en de fasering van verhoren die de gevangenen moesten ondergaan voor ze naar het werkkamp werden overgebracht.

Volgens Herling is de zin van de verhoren er niet in gelegen dat men de gevangene onder dwang zijn handtekening laat zetten onder een gefingeerd vonnis, maar in `de vernietiging van zijn individualiteit.’ (p.91) De gedachte dat een gevangene door te bekennen of informatie prijs te geven, een einde kan maken aan de folteringen is misplaatst. Het moment waarop de marteling stopt wordt door de de ondervrager vastgesteld. Het moment van de handtekening onder het vonnis is er pas wanneer `zijn persoonlijkheid onmiskenbaar desintegreert.’

Herling beschrijft hoe op het moment van desintegratie de ondervrager het zogenaamde bewijsstuk of de verklaring ter hand neemt, zoals een chirurg de scalpel. De folteraar wordt heelmeester. Hij beschrijft in twee adembenemende bladzijden hoe de overgang van de beschuldigde naar de nieuwe mens — die hij onder de handen van zijn ondervragers is geworden — verloopt:

‘Het menselijk mechanisme, dat tot minimale activiteit is teruggebracht en in stukken ontleed, wordt weer in elkaar gezet, maar in een volledig andere samenstelling. Tussen de losse gedachten worden nieuwe verbindingen gelegd. Gedachten en gevoelens komen in een ander verband te staan; de drijfriemen gaan in omgekeerde richting zodat ze niet meer het verleden naar het heden brengen maar het heden naar het verleden; verstand en wil hebben andere taken gekregen; de wijzer van de drukmeter geeft altijd het maximum aan. De gevangene ontwaakt uit zijn verdoving, kijkt zijn weldoener uitgeput, maar lachend aan, en geeft met een diepe zucht toe dat hem nu alles duidelijk is, dat hij zich zijn hele leven lang vergist heeft, maar dat voortaan alles goed gaat. De operatie is geslaagd; de patiënt is opnieuw geboren.’ (p.93)

Herling beschrijft hoe vervolgens een onverschillige, periode aanbreekt die er toe leidt dat de gevangene naar het kamp gaat verlangen. Dit vreemde verlangen verklaart Herling als een verlangen naar medelijden, dat de gevangene het bewijs levert, dat hij ondanks zijn getransplanteerde persoonlijkheid een mens is gebleven. Eenmaal in het kamp aangekomen wordt de bedenkelijkheid van zijn motieven ontmaskerd door het onmenselijke kampleven. Wanneer de gevangene ook de suggestie van medemenselijkheid opgeeft en zijn lotgenoten gaat verachten is de heropvoeding voltooid.

Herling laat zien hoe de ideologie van het communisme niet alleen een opgelegd systeem wilde zijn dat mensen hun vrijheid ontnam en onrecht aandeed, maar diep in de persoonlijkheid wilde doordringen en instemming, ja liefde van de onderdrukte voor zijn onderdrukker verlangde. Homeland laat zien hoe vergelijkbare processen ook denkbaar zijn in de hedendaagse politieke realiteit. Homeland geeft ook aanzetten na te denken over de vraag of en hoe de internalisering van de onderdrukking en het onvermogen trouw te zijn aan de eigen persoonlijkheid in onze cultuur aanwezig zijn. Is het semper fidelis niet reeds een achterhaald ideaal in cultuur vergeven van relativisme. Is er zoiets denkbaar als een persoonlijkheid aan wie wij trouw zouden moeten zijn, of veranderen in ons postmoderne bewustzijn de drijfriemen voortdurend van richting, zodat het oude en het nieuwe steeds in elkaar overlopen?

De tegenpool van Brody is de CIA agente Carrie Mathison, die het zaakje vanaf het moment dat Brody terugkeert al niet vertrouwde. Het opvallende is dat Carrie ook geen solide persoonlijkheid is, zij is psychotisch en bewaart een wankel evenwicht tussen twee persoonlijkheden. Tegelijk is zij de enige die de dubbelrol van Brody doorziet. Maar zij is niet opgewassen tegen de overweldigende meerderheid van meer rationele geesten die haar van dit idee af willen brengen. In een meesterlijke cliffhanger beëindigt zij de onzekerheid. Zij verloochent haar meest persoonlijke intuïties door in te stemmen met een ingrijpende elektroshocktherapie. Zo laat Homeland iets zien van opgelegde en geïnternaliseerde trouweloosheid.

N.a.v. Gustav Herling, Een wereld apart. Wereldbibliotheek 2005.

De serie Homeland is van het Amerikaanse Showtime en werd in Nederland uitgezonden door BNN.

Lees ook het artikel uit The Guardian over de achtergronden van Homeland en Hatufim: http://m.guardian.co.uk/tv-and-radio/2012/may/05/homeland-hatufim-gideon-raff

Twitter: prosmania
ontwikkeld door Accent Interactive